داکتر ثنا نیکپی (یار)
دهم جون 2026
هرات از شمال با ترکمنستان، از شرق با غور و بادغیس، از جنوب به فراه و از غرب به ایران هم مرز است.
این ولایت در امتداد تاریخ قربانی دسایس خونبار از مرکز بوده است.
دکتر حفیظ شریعتی (سحر) در مقاله ای به قول از کتاب “تحف اهل بخارا” تألیف میرزا سراجالدین بخارایی می نویسد: “هزارۀ قلعه نو، هزارۀ دایزنیات، در مرکز ولایت در شهر هرات، السوالی کرخ، ادرسکن، زندهجان، جبرئیل ولایت هرات زندگی میکنند. آنها از قبایل جمشیدی، دایزنگی، بهسودی، زیمات، برنقره، ققه یا قهقهه، کندلان، بایبوغه، بارتلدر، کندا، قدی، قلمنی، لاغری، مامکه، جعفری، قبجق، خواجه، فرستانکاکه، ایسمبوغه، بوبک، بایغور، میرمیرک، ایکنوکه و… هستند. در ولایت هرات که همجوار ولایت بادغیس و غور است، عدۀ زیادی از هزارهها و هزارههای اهلسنت زندگی میکنند. هزارههای هرات از هزارههای دایزینیات و اهلسنتاند. البته در کنارههای شهر هرات و در روستاهای اطراف آن هزارههای شیعه نیز زندگی میکنند که بیشتر زمیندار و کشاورزند. هزارههای زمیندار هرات در روستاهای زیر زندگی میکنند.” (1)
دکتر سحر می افزاید : “در دوران یارمحمد خان الکوزی که حاکم مستبد و قومگرایی بود، هزارهها پس از قتلعام پاکسازی قومی شدند و از هرات به ویژه شهر هرات برون رانده شدند؛ اما دوباره آرامآرام به شهر برگشتند.” (2)
آغاز مصیبت بر هزاره ها و شیعیان هرات از همین جا آغازشده است. از آنجایی که یارمحمد الکوزی در سال های 1842م تا 1851م بر امارت هرات حکومت کرده بود، پس نسل کشی هزاره ها و شیعه باوران در هرات قدامت بیش از 170 سال را دارد. یعنی نسل کشی توسط الکوزی در کمتر از نیم قرن پیش از اجرای نسل کشی همه شمول هزاره ها توسط عبدالرحمن عملی شده است.
رویداد های خونین امروزین با جنایت پیشین مبنی بر نسل کشی مردم هزاره پیوند دارند. گرچه آمار دقیق در مورد جنایات نسل کشی در هرات ثبت نشده است، اما به مثابه مشت نمونه خروار از وقوع چندین جنایت در این زمینه را مثال میدهم:
- سي ام قوس 1396 هجري خورشيدي:
در نتیجه بمگذاري در کتابخانه جبرئيل هرات 4 تن کشته و 5 تن زخمي شدند. (3)
* افراد نامعلوم در هشتم اسد 1399 هجري خورشيدي محله حاجي عباس شهر هرات را بم گذاری کردند. در نتیجه ی انفجار بم، 4 تن کشته و 3 تن زخمي شدند. (4)
- در بیست سوم حوت 1399 هجری خورشیدی در اثر انفجار مهیب در شهر هرات هشت تن کشته و بیش از ۵۰ تن زخمی گزارش شده است. اکثر کشته شده ها و زخمی شدگان غیرنظامیان اند. شورای امنیت سازمان ملل متحد شمار تلفات ملکی در افغانستان را “واقعا نگران کننده” خواند. (5)
- در جولای 2020 در نتیجه بمباران نظامیان امریکایی بر یک مراسم توزیع خیرات (نذر) در محله سبزوار (شیندند) بیش از نود نفر کشته شدند. (6)
- در بیستم اگست 2025 م بس مسافربری که حامل مهاجران دیپورت شده از ایران بودند، به شیوه های مرموزی آتش زده شد و بیش از هشتاد نفر سر نیشنان آن در آتش سوختند. اکثر قربانیان خانواده های هزاره بودند که همه اعضای چندین خانواده جان های خود را از دست داند که 17 کودک نیز شامل جان باختگان بودند. (7)
- به تاریخ دوم اپریل 2026 چند فرد تروریست که بر موترسایکل ها سوار بودند، بر مردم عام که برای تفریح و میله، بیرون از شهر جمع شده بودند، آتش کشودند و در حدود ۳۰ تا ۴۰ تن را قتل عام کردند.
این جنایت ادامه نسل کشیی است که به علایم مذهبی و قومی سابقه طولانی دارد.
طالبان شمار قربانیان را هفت تن اعلان کرده اند که به نوعی پنهان سازی شمار قربانیان و شدت و قساوت جنایت را نشان میدهد.
کودکان و زنان نیز در جمع قربانیان قرار دارند.
این جنایت بنابر تعلقیت مذهبی قربانیان ، اسالیب جرمی، تکراری بودن استفاده از موترسایکل ، اجرا کننده های تروریست و بی تفاوتی و پنهان کاری طالبان در باره شدت و وخامت جنایت، نشل کشی است که شرکت غیر مستقیم طالبان نیز در اجرای آن محسوس است. (8)
- “در حمل 1405 هجری خورشیدی چهار فرد مسلح، موتر حامل شهروندان بومی و اهل تشیع را در روستای دهمیری ولسوالی انجیل هرات به رگبار گلوله بستند.
مقامات طالبان کشته شدن ۱۲ نفر و زخمی شدن ۱۳ نفر را تایید کردند، اما شاهدان عینی و منابع محلی آمار قربانیانرا بین ۲۰ تا ۳۵ تن برآورد کردهاند.
مهاجمان حتی به سمت زنان و کودکانی که در حال فرار از صحنه بودند، شلیک کردند”(9)
- در سی ام اپریل 2024 بر نمازگذاران شیعه در هرات توسط گروه های تروریستی مخفی مربوط به طالبان حمله مسلحانه انجام شد که در این حمله شش تن، از جمله چهار مرد، یک کودک و یک زن کشته و دو تن زخمی شدند.
جبهه آزادی افغانستان مدعی شد که این جنایت برای ادامه نسل کشی و انداختن نفاق ملی میان اقوام افغانستان انجام شده است.
- اکنون در فاجعه المناک جبرئیل در روز روشن بر مردم گلوله شلیک کردند و شب های بر خانه های مردم هجوم بردند.
جنایت طالبان در جبرئیل هرات امر آنی و تصادفی نیست. همان طوری که در سي ام قوس 1396 هجري خورشيدي در کتابخانه جبرئيل هرات بمگذاری کردند، حالا جبرئیل با یک سلسله جنایاتی که ابعاد گسترده تر دارد، مورد هدف قرار گرفته است.
به باور اکثریت این جنایات بر مبنای اهداف تبعیض، تعصب قومی ـ مذهبی و اجرای ادامه نسل کشی انجام شده است.
گرچه رسانه های جهادی محور مانند همیشه تلاش می کنند که این جنایت آشکار را با جنایات سیستماتیک دیگر در هرات مرتبط است و سابقه تاریخی دارد، سیاسی و تاٍثیرات خارجی وانمود کنند، گویا تاثیرات ایران و پاکستان در جنایات نقش دارد. اما چنین یاوه گویی های رسانه ای نمی تواند ریشه های تاریخی جنایت و جنبه های قومی و مذهبی آن را از چشم ها پنهان کند.
فاجعه جبرئیل پهلو های انکار ناپذیر قومی مذهبی دارد، اگر سیاسی باشد، اعمال سیاست فاشیستی است که بر ادامه سیاست نسل کشی متکی بوده و با سیاست بی تفاوتی و خاموشی متعصبین اخوانی محور سنی همراهی می شود. در حالی که این جنایات توسط افراد اهل تسنن همواره تقبیح شده است.
سیاسی سازی غرض آلود جنایت آشکار جرایم بین المللی که در هرات واقعه شده نمی تواند ادامه نسل کشی با دو شاخص قومی و مذهبی را پنهان کند.
در کنوانسیون “جلوگیری و مجازات نسل کشی” که در سال 1948 میلادی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شده، چهار شاخص قومی، ملی، دینی و نژادی را برجسته کرده که قضایای هرات دو شاخص قومی و دینی آن را در بر دارد. قربانیان شیعه و هزاره در هرات بطور سیستماتیک با قصد و نیت جرمی برای نابودی کلی یا قسمی افراد یک قوم(هزاره) و معتقدین یک مذهب(تشیع) طوری که در ماده دوم کنوانسیون “جلوگیری و مجازات نسل کشی ذکر شده، مورد تجاوز قرار گرفته و عمل جرمی با اجرای قتل، ضرب و شتم، شکنجه و تهدید تحقق یافته است.
در ماده دوم کنوانسیون مذکور می خوانیم که ” در قرارداد فعلي مفهوم کلمه (ژنوسايد) يکي از اعمال مشروحهي ذيل است که به نيت نابودي گروه هاي قومي يا ملي، يا نژادي و يا مذهبي ارتکاب گردد. از اين قرار:
1. قتل اعضاء آن گروه.
2. صدمه شديد نسبت به سلامت جسمي و يا روحي افراد آن گروه.
3. قراردادن عمدي گروه در معرض وضعيت هاي زندگاني نامناسبي که منتهي به زوال قواي جسميکلي يا جزئي آن شود.
4. اقداماتي که به منظور جلوگيري از تولد و تناسل آن گروه صورت گيرد.
5. انتقال اجباري اطفال آن گروه به گروه ديگر.”(10)
جنایات طالبان در جبرئیل هرات حد اقل فقره های یکم و دوم کنوانسیون را نقض کرده است که با شاخص های مذهبی (دینی) و قومی انجام شده است.
ماهیت این جنایت که با شاخص های نسل کشی مطابقت دارد، باید توسط دانشمندان حقوق و سیاست مورد بررسی دقیق قرار بگیرد و در خور معلومات فعالان حقوق بشر و نهاد های مدنی و رسانه ای داده شود.
منابع
- دکتر حفیظ شریعتی سحر، هزاره های هرات، هزاره انترنشنل، به قول کتاب “تحف اهل” بخارا، میرزا سراجالدین بخارایی، بخارا، 1333 قمری، ص 144.
- همان منبع
- ثنا نیکپی، پژوهش تئوریک نسل کشی و ابعاد گسترده نسل کشی مردم هزاره، چاپ دوم، تورنتو، 2026، ص 189.
- همان منبع ص 192
- وبسایت بی بی سی از 13 مارچ 2021م
- وبسایت دوچه وله از 23 حوت 1399 هجری خورشیدی
- فیسبوک ثنا نیکپی از 21 اکست 2025
- فیسبوک ثنا نیکپی از دهم اپریل 2026.
- نشریه “هشت صبح: از 11 اپریل 2021
- ماده دوم کنوانسیون جلوگیری و مجازات نسل کشی، مصوبه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، دسمبر 1948.
